Tàu ngầm hạt nhân Australia sẽ để lại hàng tấn uranium vũ khí: nguy hiểm hàng triệu năm
Các tàu ngầm hạt nhân mà Australia định mua và chế tạo theo hiệp định Aukus sẽ để lại hàng tấn uranium đã làm giàu (HEU), vật liệu có thể dùng để chế tạo bom hạt nhân trong hàng triệu năm tới. Đây là cảnh báo từ những chuyên gia hạt nhân hàng đầu thế giới, những người vừa trình bày tại cuộc điều tra công cộng về hiệp định Aukus.
## Lượng uranium vũ khí từ đâu
Theo các chuyên gia không phổ biến hạt nhân, mỗi tàu ngầm Virginia-class mà Australia mua lại từ Mỹ sẽ chứa khoảng 400kg uranium làm giàu ở mức 80% khi bị loại biên khỏi biên chế vào những năm 2050 trở đi. Đây chính là mức làm giàu tương tự như bom nguyên tử được thả xuống Hiroshima. Trong đó có khoảng 320kg là uranium-235 (U-235), chất này có chu kỳ bán rã 700 triệu năm.
Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), 25kg U-235 đã làm giàu là đủ để chế tạo một vũ khí hạt nhân. Điều đó có nghĩa mỗi tàu ngầm Virginia-class sẽ để lại uranium đủ để làm hơn 12 vũ khí. Và đó mới chỉ là ba chiếc tàu ngầm lớp Virginia mà Australia sắp mua. Nước này còn định chế tạo năm chiếc tàu Aukus-class trong nước, với lò phản ứng Rolls-Royce PWR3+ dự kiến lớn hơn, do đó sẽ cần uranium làm giàu nhiều hơn.
Nhà khoa học Tilman Ruff, chủ tịch sáng lập của Chiến dịch Quốc tế Xóa bỏ Vũ khí Hạt nhân (tổ chức từng đoạt giải Nobel), trình bày tại cuộc điều tra rằng khi toàn bộ 8 tàu ngầm của Australia được loại biên vào cuối thế kỷ này, nước này sẽ phải quản lý ít nhất 3 tấn U-235 trong chất thải uranium làm giàu cao. Đó là đủ uranium để chế tạo 120 vũ khí hạt nhân theo tiêu chuẩn IAEA.
## Vấn đề bảo quản kéo dài hàng triệu năm
Chuyên gia Frank von Hippel, cựu phó giám đốc an ninh quốc gia tại Nhà Trắng dưới thời Tổng thống Clinton, cho biết với The Guardian rằng cơn lo ngại không phải là về Australia mà là tiền lệ mà hiệp định Aukus đã tạo ra.
Von Hippel chỉ ra rằng suốt nhiều thập kỷ, các chính quyền Mỹ liên tiếp đã dành công sức để đưa hàng ngàn kilogram uranium làm giàu về lãnh thổ Mỹ nhằm giảm rủi ro khủng bố hạt nhân. Khoảng 30 quốc gia từ những năm 1990 tới đây đã giảm lượng uranium làm giàu của họ còn dưới 1kg. Các nước như Pháp và Trung Quốc chạy hạm đội tàu ngầm hạt nhân bằng uranium làm giàu mức thấp, một nguy hiểm phổ biến thấp hơn nhiều.
Tuy nhiên, hiệp định Aukus buộc Australia phải chịu trách nhiệm lưu trữ và xử lý toàn bộ chất thải hạt nhân từ các tàu ngầm của mình mãi mãi. Von Hippel nói đây là mâu thuẫn trực tiếp với những nỗ lực không phổ biến hạt nhân trong suốt hàng thập kỷ qua, vì Mỹ thường tìm cách đưa chất thải hạt nhân còn là vũ khí quay trở lại để quản lý tập trung.
Tilman Ruff cảnh báo rằng không quốc gia nào trên thế giới đã giải quyết được vấn đề khổng lồ về cách quản lý uranium làm giàu này, và không có bảo đảm rằng bất kỳ biện pháp nào có thể cách ly an toàn vật liệu này trong hàng trăm ngàn hay hàng triệu năm. "Điểm phức tạp thêm là nó cần mức bảo mật rất cao bởi vì, trong 10,000 năm nữa, ai đó vẫn có thể đào lên nó và chế tạo vũ khí hạt nhân."
## Tiền lệ nguy hiểm cho các nước khác
Von Hippel cảnh báo rằng việc Mỹ, Australia và Anh hợp pháp hóa sử dụng uranium cấp vũ khí cho tàu ngầm tấn công bởi các quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân đã hạ thấp rào cản để các quốc gia khác có thể có được vũ khí hạt nhân. Ông chỉ ra rằng các nước như Iran trước đây đã biện minh cho việc làm giàu uranium đến 60% bằng cách nói rằng trong tương lai chúng có thể muốn có lò phản ứng hạt nhân cho tàu chiến.
"Mối lo của tôi là ví dụ về sự phổ biến mà Mỹ, Australia và Anh đã thiết lập. Họ đã hạ thấp rào cản để các nước khác có được vũ khí hạt nhân bằng cách này," Von Hippel nói với The Guardian.
## Kế hoạch xử lý vẫn chưa rõ ràng
Theo Cơ quan Tàu ngầm Australia (ASA), chính phủ đã cam kết với mức độ "quản lý hạt nhân cao nhất" và nước này sẽ không chấp nhận chất thải hạt nhân từ bất kỳ quốc gia nào, kể cả Anh hay Mỹ. ASA nói rằng Australia có thời gian đến những năm 2050 để "xử lý đúng đắn" và cơ sở xử lý sẽ được đặt trên đất quốc phòng hiện tại hoặc tương lai.
Tuy nhiên, Bộ Quốc phòng đã có báo cáo về những địa điểm tiềm năng để xử lý chất thải hạt nhân từ năm 2023 nhưng liên tục từ chối công bố. Bộ trưởng Quốc phòng Richard Marles nói tháng trước rằng Aukus đang tiến hành đúng tiến độ, nhưng những chi tiết cụ thể về việc chọn địa điểm và quản lý chất thải vẫn còn bí mật.
## Bạn nên biết gì
Về mặt an ninh khu vực, Ruff cảnh báo rằng hiệp định Aukus làm trầm trọng thêm căng thẳng khu vực và đưa Australia trở thành "mục tiêu ưu tiên cao hơn, bao gồm cả cho cuộc tấn công hạt nhân". Đối với những người sống ở Australia, dù còn nhiều năm nữa mới phải xử lý chất thải này, vấn đề lâu dài về bảo quản và an ninh uranium làm giàu là một mối lo mà các thế hệ tương lai sẽ phải gánh chịu.